آناتومی شکم
شکم را میشود لایهبهلایه خواند: از پوست و دیواره تا صفاق، احشا و دیوارهٔ خلفی. اسلایدر «عمق» در مدل سهبعدی لایهها را یکییکی کنار میزند تا ببینی هر عضو کجا نشسته و با چه چیزی در ارتباط است.
ورود به درس تعاملیهمهٔ آموزشها
در این بسته چه هست؟
بخشهای درس: نقشه، تمرین. همهٔ بخشها روی گوشی هم کار میکنند.
سرفصلهای تمرین
۷ واحد، به ترتیب پیشنهادی:
- نمای کلی و نواحی شکمربعها، ۹ ناحیه و صفحههای راهنما
- دیوارهٔ قدامی و کانال اینگویناللایههای دیواره، rectus sheath و فتق
- صفاق و حفرههاintra-/retroperitoneal، omentum و lesser sac
- دستگاه گوارشروده، duodenum، pancreas و مجاری صفراوی
- عروق شکمceliac/SMA/IMA، سیستم portal و آناستوموزها
- کلیه و رتروپریتوئنکلیه، adrenal، ureter و شبکهٔ کمری
- بالین شکمدرد ارجاعی، آپاندیسیت، فتق و portal hypertension
ساختارهای کلیدی
فهرستی از ساختارهایی که در مدل سهبعدی این بسته میبینی، هرکدام با توضیح یکخطی.
نواحی و اندامها (۳۱)
- Epigastric region
- زیر آن: لوب چپ کبد، بخش بزرگی از معده (body و pylorus)، بخشی از duodenum و بدنهٔ pancreas، aorta شکمی و celiac trunk.
- Hypochondriac region
- راست: لوب راست کبد، gallbladder، بخشی از کلیهٔ راست، flexure کبدی (hepatic) کولون. چپ: معده (fundus)، طحال، دُم pancreas، کلیهٔ چپ و flexure طحالی (splenic) کولون.
- Umbilical region
- حلقههای روده باریک (jejunum و ileum)، قسمتهایی از transverse colon، D3 از duodenum، aorta شکمی و IVC در عمق، ریشهٔ mesentery.
- Lateral region of abdomen
- راست: ascending colon و قطب تحتانی کلیهٔ راست؛ چپ: descending colon و قطب تحتانی کلیهٔ چپ؛ در عمق: quadratus lumborum.
- Inguinal region
- راست: cecum، appendix و ileum انتهایی؛ چپ: sigmoid colon و descending colon تحتانی؛ در عمق: iliacus و psoas؛ کانال اینگوینال با ligament از همین ناحیه میگذرد.
- Hypogastric region
- مثانهٔ پرشده (و رحم حامله) از لگن به این ناحیه میآید؛ حلقههای sigmoid colon و ileum.
- Investing abdominal fascia
- لایهٔ فاسیایی نازک و دربرگیرندهٔ سطح عضلات دیوارهٔ قدامی (روی external oblique)؛ زیر superficial fascia قرار دارد.
- Transversalis fascia
- لایهٔ فاسیایی نازک بین عضلهٔ transversus abdominis و صفاق جداری؛ بخشی از endo-abdominal fascia که کل حفرهٔ شکم را میپوشاند.
- Greater omentum
- چین صفاقی چهار-لایهای که مثل پیشبند از curvature بزرگ معده آویزان میشود و جلوی رودهها را میپوشاند؛ «پلیس شکم».
- Liver
- بزرگترین عضو داخلی و غدهٔ بدن (حدود ۱.۵ کیلوگرم)؛ در hypochondrium راست و epigastrium، زیر dome راست diaphragm.
- Gallbladder
- کیسهٔ گلابیشکل ذخیرهٔ صفرا در fossa visceral surface کبد (بین lobe راست و quadrate).
- Stomach
- کیسهٔ عضلانی J-شکل بین esophagus و duodenum؛ در epigastrium و hypochondrium چپ.
- Spleen
- بزرگترین عضو لنفاوی؛ در hypochondrium چپ پشت معده، در برابر دندههای ۹–۱۱ چپ.
- Transverse colon
- بخش بزرگ و متحرک کولون بین flexure کبدی و flexure طحالی، آویزان به transverse mesocolon.
- Lesser omentum
- چین صفاقی بین lesser curvature معده/ابتدای duodenum و کبد؛ شامل hepatogastric و hepatoduodenal ligament.
- Jejunum
- (در این مدل نمایندهٔ کل روده باریک متحرک: jejunum + ileum) — دو-پنجم پروگزیمال jejunum و سه-پنجم انتهایی ileum.
- Ascending colon
- کولون صعودی سمت راست (حدود ۱۲–۲۰ cm) از cecum تا flexure کبدی؛ در این مدل cecum داخل همین mesh است.
- Descending colon
- کولون نزولی سمت چپ (حدود ۲۵ cm) از flexure طحالی تا ورودی لگن (iliac fossa چپ).
- Sigmoid colon
- طول متغیر (حدود ۴۰ cm)، آویزان به sigmoid mesocolon با ریشه V-شکل؛ ureter چپ، gonadal vessels و bifurcation common iliac a. در ریشهٔ mesocolon (intersigmoid recess).
- Vermiform appendix
- قاعده در محل تلاقی سه taenia coli (روی cecum در RLQ)؛ نوک متغیر: retrocecal (شایعترین)، pelvic، subcecal، preileal و postileal. نقطهٔ McBurney: یکسوم پایین خط بین…
- Mesocolon
- (در مدل: mesocolon کلی؛ transverse و sigmoid mesocolon) چین صفاقی دو-لایهٔ آویزانکنندهٔ کولون intraperitoneal.
- Meso-appendix
- حاوی appendicular artery، vein و lymphatics در لبهٔ آزاد.
- Duodenum
- اولین و کوتاهترین بخش روده باریک (حدود ۲۵ cm)، C-شکل دور سر pancreas؛ از pylorus تا duodenojejunal flexure.
- Pancreas
- سر (head) در C duodenum با uncinate process؛ گردن (neck) جلوی confluence SMV–splenic؛ بدن (body) جلوی aorta، SMA، کلیه و adrenal چپ؛ دُم (tail) در splenorenal ligament…
- Bile duct (common bile duct)
- مجرای صفراوی مشترک (common bile duct) — حاصل اتصال common hepatic duct و cystic duct.
- Pancreatic duct
- با bile duct اتصال مییابد و در major duodenal papilla (D2) باز میشود؛ accessory duct (Santorini) جدا در minor papilla.
- Accessory pancreatic duct
- مجرای فرعی pancreas (Santorini)؛ در حدود نیمی از افراد باز و عملکردی است.
- Kidney
- اندام جفتشدهٔ تصفیه ادرار؛ حدود ۱۱ × ۶ × ۳ cm، قهوهای-قرمز، دو طرف ستون مهرهای.
- Suprarenal gland
- غدهٔ درونریز روی قطب فوقانی کلیه؛ cortex (aldosterone، cortisol، androgens) و medulla (catecholamines).
- Ureter
- روی سطح قدامی psoas major پایین میآید (عصب genitofemoral پشت آن)، gonadal vessels از قدام میگذرند، در ورودی لگن از جلوی bifurcation common iliac یا external iliac a.…
- Renal pelvis
- از major calyces (حدود ۲–۳) تشکیل میشود؛ در UPJ به ureter میرسد؛ خلف renal vessels است.
عضلهها (۱۱)
- External abdominal oblique
- سطحیترین و بزرگترین عضلهٔ پهن دیوارهٔ قدامی-جانبی شکم؛ الیاف بهصورت «دست در جیب» به پایین و داخل.
- Inguinal ligament
- نوار فیبری ضخیم، لبهٔ تحتانی aponeurosis مایل خارجی؛ از ASIS تا pubic tubercle.
- Rectus abdominis
- عضلهٔ دو-طرفهٔ نواری عمودی در دو طرف linea alba، داخل rectus sheath با ۳ (یا ۴) tendinous intersection.
- Pyramidalis
- عضلهٔ مثلثی کوچک جلوی قسمت تحتانی rectus در داخل sheath؛ در حدود ۲۰٪ افراد وجود ندارد.
- Linea alba
- رافهٔ فیبری میانی از xiphoid تا symphysis pubis؛ حاصل در همرفتن aponeurosis سه عضلهٔ پهن.
- Internal abdominal oblique
- عضلهٔ پهن میانی دیوارهٔ قدامی-جانبی؛ الیاف بادبزنی به بالا و داخل (عمود بر EO).
- Transversus abdominis
- عمیقترین عضلهٔ پهن؛ الیاف عرضی و مثل کمربند شکم؛ «corset».
- Diaphragm
- عضلهٔ اصلی دم؛ سقف شکم و کف قفسهٔ سینه؛ گنبدی با tendon مرکزی.
- Psoas major
- عضلهٔ طویل دوکیشکل دیوارهٔ خلفی شکم؛ lumbar plexus در ضخامت آن.
- Quadratus lumborum
- عضلهٔ چهارگوش در دیوارهٔ خلفی شکم، جانبی به psoas و پشت کلیه.
- Iliacus
- عضلهٔ بادبزنی در iliac fossa که با psoas در iliopsoas به lesser trochanter میرود.
استخوانها (۱۸)
- Vertebra T12
- آخرین مهرهٔ سینهای؛ با دندهٔ ۱۲ مفصل میشود و در aortic hiatus (سطح T12) اهمیت دارد.
- Vertebra L1
- قاعدهٔ celiac/SMA، pylorus، neck of pancreas، renal hila، fundus gallbladder، انتهای conus medullaris (L1–L2).
- Vertebra L2
- دومین مهرهٔ کمری؛ خروج renal arteries تقریباً، اتصال SMV–splenic (L1–L2)، شروع cisterna chyli.
- Vertebra L3
- D3 (horizontal duodenum) و origin IMA.
- Vertebra L4
- چهارمین مهرهٔ کمری؛ supracristal plane (L4) از بالای iliac crest؛ bifurcation aorta.
- Vertebra L5
- آخرین مهرهٔ کمری؛ با sacrum (promontory) مفصل میشود؛ lumbosacral trunk جلوی آن.
- Sacrum
- استخوان مثلثی ۵ مهرهٔ جوشخورده؛ زمینهٔ لگن و ریشهٔ lumbosacral plexus (برای ارتباط مهرهای/لگن؛ در این بسته فقط زمینه).
- Hip bone
- استخوان لگن (ilium + ischium + pubis)؛ اینجا فقط بخش iliac و pubic زمینه.
- Seventh rib
- آخرین دندهٔ true: غضروفاش مستقیماً به sternum وصل است؛ مبنای costal margin.
- Eighth rib
- دندههای false/floating قفس سینه و حفظکنندهٔ احشا: کبد (راست)، طحال (دندههای ۹–۱۱ چپ)، کلیه (دندهٔ ۱۱–۱۲)؛ costal margin مرز قدامی-پایینی.
- Ninth rib
- غضروف ۹ در سطح transpyloric (L1) با لبهٔ lateral rectus تلاقی دارد → fundus gallbladder (Murphy).
- Tenth rib
- دندههای false/floating قفس سینه و حفظکنندهٔ احشا: کبد (راست)، طحال (دندههای ۹–۱۱ چپ)، کلیه (دندهٔ ۱۱–۱۲)؛ costal margin مرز قدامی-پایینی.
- Eleventh rib
- کلیهها، adrenal، pleural recess خلف و diaphragm روی آن.
- Twelfth rib
- دندهٔ floating؛ کلیه جلوی آن است؛ pleural recess و quadratus lumborum به آن میچسبد.
- Costal cartilage of seventh rib
- غضروفهای ۷–۱۰ قوس costal margin را میسازند؛ مبدأ transversus abdominis/diaphragm و محل اتصال rectus (۵–۷).
- Costal cartilage of eighth rib
- غضروفهای ۷–۱۰ قوس costal margin را میسازند؛ مبدأ transversus abdominis/diaphragm و محل اتصال rectus (۵–۷).
- Costal cartilage of ninth rib
- غضروفهای ۷–۱۰ قوس costal margin را میسازند؛ مبدأ transversus abdominis/diaphragm و محل اتصال rectus (۵–۷).
- Costal cartilage of tenth rib
- غضروفهای ۷–۱۰ قوس costal margin را میسازند؛ مبدأ transversus abdominis/diaphragm و محل اتصال rectus (۵–۷).
شریانها (۳۴)
- Superficial epigastric artery
- شاخهٔ سطحی femoral artery برای پوست و superficial fascia دیوارهٔ تحتانی شکم.
- Inferior epigastric artery
- medial به deep inguinal ring، بالا و پشت rectus، وارد rectus sheath میشود و با superior epigastric آناستوموز میکند.
- Superior epigastric artery
- از پشت غضروف دندهها وارد rectus sheath میشود، پشت rectus پایین میآید و با inferior epigastric a. در ناف آناستوموز میدهد.
- Middle colic artery
- در transverse mesocolon به راست و چپ شاخه میدهد.
- Right colic artery
- retroperitoneal به راست.
- Ileocolic artery
- به fossa iliac راست؛ شاخههای colic، ileal، anterior/posterior cecal و appendicular.
- Colic branch of ileocolic artery
- به بالا به ascending colon و با right colic آناستوموز میکند.
- Ileal branch of ileocolic artery
- به ileum انتهایی و آناستوموز با ileal branches از SMA.
- Appendicular artery
- پشت ileum انتهایی در لبهٔ آزاد mesoappendix.
- Marginal artery
- قوس عروقی پیوسته در امتداد لبهٔ mesenteric کولون (Drummond) بین SMA و IMA.
- Left colic artery
- retroperitoneal به چپ؛ شاخهٔ ascending (به splenic flexure) و descending.
- Ascending branch of left colic artery
- آناستوموز با middle colic a. (marginal).
- Descending branch of left colic artery
- آناستوموز با sigmoid arteries.
- Sigmoid arteries
- در sigmoid mesocolon؛ از روی ureter و gonadal vessels میگذرند.
- Superior anorectal artery
- از ریشهٔ sigmoid mesocolon به لگن؛ تأمین rectum فوقانی.
- Left gastric artery
- کوچکترین شاخهٔ celiac trunk؛ به lesser curvature معده و esophagus تحتانی.
- Splenic artery
- بزرگترین شاخهٔ celiac؛ پیچخورده در لبهٔ بالایی pancreas به hilum طحال.
- Common hepatic artery
- شاخهٔ celiac که به راست میرود و gastroduodenal و proper hepatic را میدهد.
- Proper hepatic artery
- ادامهٔ common hepatic پس از gastroduodenal؛ در hepatoduodenal ligament.
- Gastroduodenal artery
- پشت D1، جلوی سر pancreas؛ به right gastro-omental و superior pancreaticoduodenal تقسیم میشود.
- Inferior pancreaticoduodenal artery
- در شیار بین سر pancreas و D2–D3؛ آناستوموز با superior pancreaticoduodenal (celiac).
- Anterior inferior pancreaticoduodenal artery
- جلوی سر pancreas.
- Right testicular (gonadal) artery
- (testicular در مدل) شریان گناد راست؛ در مرد به بیضه میرود (در زن ovarian).
- Left testicular (gonadal) artery
- پایین روی psoas، جلوی ureter چپ.
- Abdominal aorta
- کمی چپ خط وسط، جلوی ستون مهرهها؛ IVC سمت راست آن؛ در جلو: pancreas، D3، left renal vein.
- Coeliac trunk
- تنه کوتاه (۱–۲ cm) به جلو و ۳ شاخه: left gastric، splenic، common hepatic.
- Superior mesenteric artery
- شاخهٔ unpaired برای midgut (از D2 پایینتر از papilla تا ۲/۳ transverse colon).
- Inferior mesenteric artery
- چپ و جلوی aorta، سپس روی psoas؛ شاخههای left colic، sigmoid، superior rectal.
- Right renal artery
- پشت IVC به hilum؛ طولانیتر از چپ.
- Left renal artery
- پشت left renal vein به hilum چپ.
- Inferior phrenic artery
- روی سطح تحتانی diaphragm، crus.
- Median sacral artery
- میانی روی L4–L5 و sacrum.
- Lumbar arteries
- پشت psoas و کنار vertebral bodies؛ شاخهٔ dorsal، spinal، ventral.
- Common iliac artery
- تا pelvic brim (sacroiliac joint) و تقسیم به internal و external iliac.
وریدها (۲۲)
- Superficial epigastric vein
- به great saphenous v. در saphenous opening.
- Inferior epigastric vein
- به external iliac v.
- Superior epigastric veins
- به internal thoracic vv.
- Left gastro-omental vein
- به splenic v. (portal system).
- Right gastro-omental vein
- به SMV (portal system).
- Middle colic vein
- به SMV.
- Right colic vein
- به SMV.
- Sigmoid veins
- به IMV.
- Hepatic portal vein
- وریدِ بزرگ (≈۸ cm) خون رودهای/طحالی را به کبد میبرد؛ از سیستم portal.
- Splenic vein
- در شیار پشتی pancreas، IMV معمولاً به آن میریزد؛ در پایان با SMV portal vein را میسازد.
- Superior mesenteric vein
- سمت راست SMA در ریشهٔ mesentery؛ جلوی uncinate/D3؛ پشت گردن pancreas به splenic میپیوندد.
- Inferior mesenteric vein
- retroperitoneal چپ SMA، در سمت چپ duodenojejunal flexure، معمولاً به splenic v. میریزد (گاهی SMV یا confluence).
- Right testicular (gonadal) vein
- روی psoas به بالا؛ جلوی ureter و به IVC (زاویهٔ حاد).
- Left testicular (gonadal) vein
- به بالا به left renal v. با زاویهٔ قائم.
- Inferior vena cava (abdominal part)
- سمت راست aorta، جلوی ستون مهرهها، پشت D3، pancreas head و کبد؛ از caval opening (T8) به قفسهٔ سینه.
- Right renal vein
- کوتاه، مستقیم به IVC.
- Left renal vein
- بین SMA (جلو) و aorta (پشت) و سپس به IVC.
- Hepatic veins
- کوتاه، intrahepatic، به IVC.
- Right ascending lumbar vein
- وریدِ صعودی راست که lumbar veins را متصل میکند و به azygos میپیوندد.
- Left ascending lumbar vein
- پشت psoas به hemiazygos.
- Lumbar veins
- عرض از psoas.
- Common iliac vein
- Left common iliac v. از پشت right common iliac a. میگذرد.
عصبها (۷)
- Iliohypogastric nerve
- از لبهٔ lateral psoas، جلوی quadratus lumborum، از پشت کلیه، سپس بین IO و TA در TAP plane؛ شاخهٔ lateral cutaneous (بالای iliac crest) و anterior cutaneous (از EO…
- Ilio-inguinal nerve
- عصب L1 که از کانال اینگوینال میگذرد (نه از deep ring) و از superficial ring بیرون میآید.
- Genitofemoral nerve
- عصب L1–L2 که از سطح قدامی psoas خارج میشود و به genital و femoral branch تقسیم میشود.
- Lateral femoral cutaneous nerve
- از لبهٔ lateral psoas، روی iliacus، زیر inguinal ligament نزدیک ASIS و به ران lateral.
- Femoral nerve
- در شیار بین psoas و iliacus، از زیر inguinal ligament به ران در lateral شریان femoral (در femoral triangle).
- Obturator nerve
- از لبهٔ medial psoas، در pelvic brim از پشت common iliac vessels، در لگن روی obturator internus و از obturator canal به ران.
- Sympathetic trunk (lumbar part)
- زنجیرهٔ سمپاتیک در دو طرف vertebral bodies؛ بخش lumbar حدود ۴ گانگلیون دارد.
نمونه پرسشها
چند سؤال از بخش رایگان این بسته. پاسخ را با یک لمس ببین؛ تمرین کامل با بازخورد و مرور در خود درس است.
پرسش ۱
ربعهای شکم را با کدام دو خط میسازند؟
- خط وسط (midline) و خط افقی transumbilical
- دو خط midclavicular
- Subcostal و intertubercular
- Transpyloric و supracristal
نمایش پاسخ
پاسخ: خط وسط (midline) و خط افقی transumbilical
چهار ربع: RUQ، LUQ، RLQ، LLQ؛ با یک خط عمودی میانی و یک خط افقی از umbilicus. نُه ناحیه با دو خط عمودی midclavicular و دو صفحهٔ افقی subcostal و intertubercular ساخته میشود.
پرسش ۲
صفحهٔ transpyloric (Addison) تقریباً در سطح کدام مهره است؟
- L1
- L3
- T10
- L5
نمایش پاسخ
پاسخ: L1
در L1 (وسط بین suprasternal notch و symphysis pubis): pylorus، neck of pancreas، renal hila، SMA origin، fundus of gallbladder و انتهای conus medullaris نزدیک آناند. L3 صفحهٔ subcostal است.